Osmanl?da Anaokullar? osmanl? ana okulu

osmanl? anaokulu osmanlianaokulu osmanlianaokulu.com www.osmanlianaokulu.com http://www.osmanlianaokulu.com/

Gerek Seluklu gerekse Osmanl? imparatorluklar?n?n dnya ve tarih sahnesindeki yerini tayin ederken; sadece siyasi ve askeri inki?aflar?n? tespit edip, manev, ictimai, sosyoekonomik ve sosyokltrel arklar?n?n dn?n, medeniyet tarihine getirdikleri nizam, slub ve ahengin mahiyet ve ehemmiyetini ortaya koymazsak affedilmez bir hataya d?m? oluruz.

nk askeri ve siyasi fthatlar?na denk olarak, ilimde ve medeniyette de geni? ufuklar am?? olan cedlerimiz devirlerinin cehalet ve karanl??? iinde, tarihin kaydetti?i en ince medeniyyetlerden birini ve en muazzam?n? abidele?tirmeye muvaffak olmu?lar; bir taraftan Cami-Kebirler, El-hamralar, El-zehralar, El-beyzalar, kas?rlar, su kanallar?, kprler, kervansaraylar gibi mimari eserler vcuda getirmi?ler, bir taraftan da ilim hareketlerini btn h?z?yla yaym??lar, yaln?z byk ?ehirleri de?il en kk kasaba ve kyleri birer irfan yuvas? haline sokmu?lard?r.

??te imparatorluk topraklar?n?n drt bir taraf?n? bir a? ?eklinde ku?atan bu ilim-irfan yuvalar? bugnn faklteleri seviyesindeki medreselerden, ilk ve anaokullar?m?z seviyesindeki s?byan mekteplerine kadar yayg?nla?t?r?lm??t?. [1]

Osmanl? kaynaklar?nda ad?ndan s?byan mektebi olarak bahsedilen ancak bizim anaokulu diyebilece?imiz e?itim messeseleri ok yayg?n hale getirilmi?ti. yle ki 16. yzy?lda memleketimizi dola?m?? bulunan bir Frans?z seyyah her kyde bir ilkokula rastlam?? oldu?undan bahsetmektedir.

Ecdad?m?z ocu?a fazla ihtimam ve alaka gsteriyor, devlet, ocuklar?n e?itimi iin kmsenmeyecek masraflar? gze al?yordu. nk anlam??lard? ki; "Kendi felsefesiyle nesillerine sahip ?kamam?? milletler, bugn olmasa da yar?n, zaman?n insafs?z di?leri aras?nda eriyip gitmeye mahkumdurlar."(2) Ve yine anlam??lard? ki; "Toplumun yzkaras? say?lan: sefiller, ?erliler, anar?istler, ayya?lar, morfinman ve esrarke?ler... dn terbiyelerinde ihmal gsterilen ocuklard?r.(2)

??te bu sebeplerden dolay?d?r ki okumay? te?vik etmek iin umumi olarak ocuklar drt-be? ya?lar?nda iken hususi bir trenle okula ba?lat?l?yorlard?. "ocuklar, a??n en mkemmel e?itim ve ?retim sistemleri ile yeti?tiriliyorlar, bir taraftan alfabeyi ?renirken, bir tarftan da toplumun iinde ya?aman?n gerekleri olan fedakarl?k, birbirinin hakk?na riayet, din ve devlet iin lmn ?eref oldu?unu drt-be? ya?lar?ndan itibaren ?renmeye ba?l?yorlard?.

Evliya elebi'ye gre ?stanbul'da 1935 s?byan mektebi vard?. Yine baz? kay?tlara gre o dnemde Amasya'da 200, Erzurum'da 110 s?byan mektebi bulundu?u bildirilmektedir.

ocuklar?n e?itimine ok byk e-hemmiyet veren Fatih Sultan Mehmed s?byan mekteplerinde ?retmenlik yapacak olanlara baz? dersleri okumalar?n? mecburi tutmu?tu. Medresede, edebiyat, mant?k, geometri, astronomi ve kelam okumayanlar?n s?byan mekteplerinde ders vermeleri yasaklanm??t?.

S?byan okullar?nda ictimai yard?ma da hususi bir ehemmiyet verilmi? oldu?unu vakfiyelerden anl?yoruz. Fatih Sultan Mehmed'in klliyesinde yapt?rd??? ve "Darttalim" ad?n? verdi?i ve o?lu II.Bayazit'in ayn? surette klliyesinde yapt?rd??? ve "Muallimhane" diye adland?rd??? okullara bilhassa yetim ocuklar?n, bulunmazsa, fakir ocuklar?n al?nmas? ?art ko?ulmu? ve bu okullar?n ?rencilerine gndelik harl?k vakfolunmu?tur. Birok okulun vakfiyesinde de kimsesiz veya fakir ocuklara her y?l "kapama" ad? alt?nda elbise ve ayakkab? almay? sa?layacak denekler ayr?ld??? gibi, belli gnlerde yiyecek veya harl?k da??t?lmas?n? sa?layacak tahsisler yap?ld???, hatta II. Bayazit'in ve Kanuni'nin ?stanbul'da yapt?rd??? mekteplerle, Yavuz'un annesi taraf?ndan Trabzon'da yapt?r?lan Hatuniye mektebi gibi baz?lar?nda da btn bu say?lanlardan ba?ka gnde iki ?n yemek verilmesinin sa?land??? grlmektedir. e?itli vesilelerle zaman zaman ?stanbul s?byan mektebleri ?retmen ve ?rencilerinin Pa?a kap?s?na (Bab-? Ali) davet olunarak, ?retmenlere hil'atlar giydirilip, hediyeler verildi?i, ?rencilere de pilav, zerde ziyafetleri ekildi?i ve harl?klar da??t?ld??? da baz? eski kay?tlardan anla??lmaktad?r. Baz? vakfiyelerde ise kabiliyetli ocuklara ayr?ca burslar ayr?lm??t?r. Hemen her okulun vakfiyesinde ocuklar?n y?ll?k bahar, k?r gezintilerinin gerektirdi?i her trl giderin gznnde tutularak kar??l???n?n sa?land??? grlmektedir.

ocuklar?n e?itimi daha sonraki y?llarda da ihmal edilmemi?tir. Sultan II. Mustafa taraf?ndan ?kar?lan bir fermanla, ocuklar?n gerekli dini e?itimi grmeden sanata verilmelerine mani olunmas? istenmi?tir. Sultan II. Mahmud ise 1824'de ?stanbul'da halk?n, ocuklar?n?n cahil kalmas?ndaki ktlklere dikkati ekerek, herkesin ocuklar?n? ak?l bali? oluncaya kadar gnde iki defa mektebe gnderip o-kutturmas? mecburiyetini ilan ve bunun meyyidesi olarak da ?renim a??ndaki ocuklar?n esnaf taraf?ndan ?rakl??a al?nmalar?n? yasak etmi?ti.

Gnmzde ise "ocuklar? kk ve de?ersiz grenler, millet hayat?nda, nas?l mhim bir unsuru hafife ald?klar?n? d?np rpermelidirler."(2)

Bizim de yak?n bir gelecekteki ayd?nl?k dnyam?z?n mimarlar? olacak ocuklar?m?z?n e?itimine anaokullar? seviyesinde bu ?ekilde el uzatabilmemiz midiyle.

L?TERATR:

1 Necdet Sevin: Osmanl? Sosyal ve Ekomik Dzeni.

2A. Fettah ?ahin: l veya Yoldaki I??klar

Osmanl?n?n Anaokulu S?byan Mektepleri

KATEGORI: GENEL HABERLER

4+4+4 e?itim program?n?n konu?uldu?u bugnlerde, Osmanl?da 4+4+4 metodunun uyguland???n? hat?rlatal?m. Fakat rakam e?itime ba?lama ya??yd?: 4 y?l 4 ay 4 gn.

?imdiki ana okullar?n?n Osmanl?da ki kar??l???d?r S?byan Mektepleri. Sabinin o?ulu s?byan, ocuklar manas?na gelir. Bu mekteplerde sabi denilen 5-6 ya??nda ki ilkokul ncesi ocuklar e?itim grd? iin bu ad? alm??t?r. ocuklara mektebe gidip gelme kolayl??? olmas? iin her mahallede bir tane bulundu?undan, halk aras?nda Mahallle Mektebi denirdi bu okullara. S?byan mekteplerinin biro?u ta? binalar oldu?u iin Ta? Mektep de denilmi?ti bir dnem. Bu mektepler umumiyetle camilerin avlusunda, yak?n?nda ya da camilere biti?ik tek bir odadan ibaret binalard?. Caminin m?temilat?ndan bir odan?n mektep olarak kullan?ld??? da mevcut idi. S?byan mekteplerinin daima cami evrelerinde ya da caminin iinde olmas?n?n sebebi; ocuklar?n manevi bir atmosfer iinde dini e?itim almalar? ve bunu uygulamal? olarak ?renmeleriydi.

S?byan mektepleri tek bir odadan ve tek bir hocadan olu?urdu. Medrese mezunu hocalar, umumiyetle mektebin yan?nda ki ya da yak?n?nda ki caminin imam? veya mezzini olurlard?. E?er ocuk say?s? fazlaysa, muallimin yeti?tirdi?i talebelerinden kendisine yard?mc? hoca olarak setikleri de ders okuturdu. Bir s?byan mektebinde ortalama 30 ocuk okurdu. Bu ocuklar her ak?am evlerine gitmeden nce mektebi yapt?ran?n ruhuna fatiha okurlard?.

4 YIL 4 AY 4 GN

Fatih Sultan Mehmed, S?byan mektebi muallimlerin medresede e?itim grm? olmalar?n? mecbur tutmu?, edebiyat, mant?k, geometri, astronomi ve kelam okumayanlar?n s?byan mekteplerinde ders vermelerini yasaklam??t?. E?itime verilen nem, Osmanl?n?n son dnemlerine kadar devam etmi?tir. Sultan 2. Mustafa, ocuklar?n gerekli dini e?itimi grmeden sanata ya da zanaata verilmelerini fermanla yasaklarken, Sultan 2. Mahmud da ocuklar?n ergenlik ya??na kadar mektebe gnderilmelerini emretmi?, ?renim a??ndaki ocuklar?n esnaf taraf?ndan ?rakl??a al?nmalar?n? yasaklam??t?.

Mektebe ba?lama ya?? 4 t. ocuk, 4 y?l 4 ay 4 gnlk olunca amin alaylar?yla, Bedi Besmele merasimleriyle mektebe ba?lar, Kuran, ilmihal, ve ahlak ?renirdi. Hepsi anaokulu statsnde oldu?u iin s?byan mekteplerine gelen ?renciler aras?nda s?n?f taksimat? yap?lmaz, sadece dersleri ayn? seviyede gtren ?rencileri grup grup ay?ran muallim, ba?lar?na gre s?n?f?klar olu?tururdu. S?byan mektepleri sabah namaz?ndan sonra a?l?r, ikindi namaz?yla tatil olurdu. Haftan?n 6 gn mektebe giden ocuklara Cuma gn tatildi. ?imdiki okullarda oldu?u gibi teneffs yoktu.

Zaten buna gerek de yoktu. Zira ?rencilerden bir grup, hocan?n kar??s?nda dersini okurken, di?er ocuklar serbest kal?rlar, isteyenler kendi aralar?nda oyun oynarken, isteyen dinlenir, dersine iyi iyi al??mam?? olanlar da dersine haz?rlan?rd?. Muallim, grlt yapmalar? d???nda hi bir ?eylerine mdahale etmezdi. Tek bir teneffs vard?. ?le yeme?i molas?. Bu s?rada ocuklar, zaten yak?n olan evlerine gider, yemeklerini yiyip namazlar?n? k?lar, tekrar mektebe ko?arlard?.

KURAN-I HATMEDEN MEZUN OLURDU

S?byan mekteplerinde okutulan dersler: Elifba (alfabe), Kuran, tecvit, yaz?, ilmihal, hesap (matematik). Sonradan tarih ve co?rafya da eklenmi?ti. ?imdinin anaokullar? olan s?byan mekteplerine giden Osmanl? ocuklar?, Kuran? hatmettikten sonra mezun olabilirlerdi ancak. Bu da gsteriyor ki Osmanl? halk?ndan Kuran okumay? bilmeyen hi kimse yok. Hem de ilkokula gitmeden nce ?reniyorlard? Kuran okumay?. Okulun sresi, talebenin al??kanl??? ve kabiliyetine ba?l?yd?. Hatim indiren ?renciler iin mezuniyet merasimi yap?l?rd?. Bu merasim t?pk? mektebe ba?lama esnas?nda yap?lan amin alay? gibi grkemli olurdu. Yani mektebe ba?lama ve mektebi bitirme hep e?lenceli ve grkemli merasimlerle kutlan?rd? Osmanl?da.

DEVLET E??T?ME KARI?MAZDI

S?byan mektepleri cretli idi. Bu cret velilerden al?n?r, devlet asla mdahale etmezdi. Fakat bu cret illaki aka (para) olmak zorunda de?ildi. Velilerin imkan? nispetinde bazen yiyecek, bazen giyecek, bazen de ev e?yas? dahi cret say?l?rd?. Hatta kurban bayram? yak?nsa, mektebin muallimine veliler taraf?ndan sslenmi? bir ko hediye edilirdi. ocu?un tahsil derecesi ykseldike, muallime bir hediyeyle te?ekkr edilmesi adettendi. Ayr?ca okulun ?s?nma ve di?er giderlerini veliler kar??lard?. Fakir ocuklar ile ksz ve yetimler iin kurulmu? vak?flar vard?. Kimsesiz ve fakir ocuklara her y?l kapama ad?yla elbise ve ayakkab? almalar? iin denekler ayr?l?r, belli zamanlarda harl?k da??t?l?r ve gnde iki ?n de yemek verilirdi. Hatta zaman zaman muallimler ve talebeleri, Pa?a kap?s?na (Bab?ali) davet edilip etli pilav ve zerde ho?af? ziyafetleri ekilir, muallimlere hilatlar giydirilerek hediyeler verilir, talebelere de harl?klar da??t?l?rd?.

?lgin bir ayr?nt? da; s?byan mektebi muallimlerinin halk?n aras?na kar???p oturamamalar?yd?. Kahvehanelerde ya da esnaflarla dkkanlar?n nnde, ay ocaklar?nda oturup sohbet etmeleri ho? kar??lanmazd?. Hocal???n ve ilmin izzetini korumak iin avam?n atas?na kar??mamalar? gerekiyordu.

Bir di?er ilgin ayr?nt? ise; s?byan mektebi muallimlerinin mahkemede ?ahitliklerinin edilmeyi?iydi. Zira ocuklarla u?ra?maktan ocuk f?trat? olu?abilir ya da fazla merhametli, fazla duygusal davranabilirlerdi. Terbiye ve ahlaka ok nem verilen s?byan mekteplerinde, daha o ya?ta iken nerde nas?l davran?laca?? btn teferruat?yla ?retilirdi.

AM?N ALAYI

Mektebe ba?layan ocuk iin yap?lan ve Amin Alay? denilen merasimde, ?lenler, ziyafetler verilir, muallime hediyeler takdim edilir, mektepteki ocuklara da ?ekerlemeler, simitler ?erbetler, lokumlar da??t?l?rd?. Mektebe ba?layan ocuk, t?pk? bir snnet ocu?u gibi sslenir, yepyeni elbiseler giydirilir, alt?nlar, mcevherler tak?l?r, s?rmal? cz ve alfabe k?l?f? boynuna as?l?rd?. Mektebin ocuklar?, mektebe yeni ba?layacak ocu?un evine gelirler, ilahilerle, aminlerle ocu?u akrabalar?n?nda kat?ld??? bir trenle al?p mektebe gtrrlerdi.

OSMANLI DEVLET?NDE OKUL NCES? E??T?M

Bu al??mada; Osmanl? Devletinde okul ncesi e?itimin tarihi geli?imi

analiz edilmeye al???ld?. Klasik Osmanl? e?itim-?retim kurumlar?nda bugnk manada yer almayan okul ncesi e?itim d?ncesi, bat?l? rneklerine paralel

olarak Tnzimtla birlikte yerini bulacakt?r. Gayri Mslim az?nl?k bu konuda

hemen harekete geerken, Osmanl? Anaokullar? gerek zel gerekse resmi man-

da II. Me?rutiyetle(1324-1908) birlikte kurulacakt?r. Kanunlar ?kar?l?p, nizmnmeler yay?nlanacak, ?stanbul ?retmen Okulu dahilinde anaokulu ?retmeni ?ubesi a?lacakt?r.

Ancak alt yap? olu?turulmadan ve haz?rl?ks?z olarak giri?ilen bu abalar

yeterli olmayacakt?r. Nihayet I. Dnya Sava??n?n sonucu olarak ortaya ?kan

sosyal ve siyasi sorunlar ve iktisadi k?, bu messeseler zerinde de etkisini

gsterecek, 1920 ba?lar?nda kapat?lacaklard?r.

al??mada ayriyeten ?stanbul ?retmen Okulu, Terbiye ve Psikoloji

?retmeni ?brahim Alaaddinin Tedrist Mecmas?nda yay?nlanan

Anaokullar?-ocuk Baheleri ba?l?kl? makalesi do?rultusunda bu safahat

aktar?lmakta, gerek okul ncesi e?itim gerekse Osmanl? Devletindeki uygulamalar? hakk?nda de?erlendirmelerde bulunulmaktad?r.

Anahtar Szckler: E?itim tarihi, Osmanl? Devleti, okul ncesi

e?itim

Gi ri?

Okul ncesi e?itim uygulamalar? ilk a?lara kadar uzanmakla birlikte esasl?

geli?im 17. yzy?l ve sonras?ndad?r. Osmanl? Devleti de bu geli?melerden etkilenmi?-

tir. Biraz ge olmakla birlikte II. Me?rutiyet dneminde ilk okul ncesi kurumlar a?lm??t?r. Ancak bunlar ba?ar?s?z denemeler olmu?tur. Bu safahat? k?smen aktaran al??-

malar bulunmakla birlikte esasl? olarak aktaran al??malar bulunmamakt?r. Bu al??-

ma bu a??? kapatmaya matuftur. al??ma, belge tarama yntemiyle yrtlm?tr.

II. Okul ncesi E?itimin Kkenleri

Okul ncesi e?itim uygulamalar? ilka?lara kadar uzanmaktad?r. ?lka? d?-

nrleri Platon ve Aristo bu konuda fikir yrten ba?l?ca ?ahsiyetlerdi(Ayta, 1998, 40).

Ortaa?da ise e?itim gerek do?uda gerekse bat?da dinin glgesindeydi.15- 16.

yzy?l Avrupas?nda Rnesans ve Reform hareketleri sonucunda kilisenin gc azalm??, Hmanizma ile insan?n de?er kazanmas?yla ocuk- aile kavramlar? nem kazanmaya ba?lam??t?.

* Yrd. Do.Dr., Erzincan niversitesi, zml Meslek YksekokuluComensky (1592-1670), Fenelon (1651-1715), Rousseau (1712-1778) okul ncesi dnem e?itimiyle ilgili d?nceler geli?tirdiler (Ayta, 1998, 148,155,189). Rousseau

etkisindeki Pestalozzinin (1746-1827) d?nceleri ise 19. yzy?l?n ilk yar?s?na damgas?n? vurdu. 19. yzy?l?n ilk 50-60 y?l? boyunca temel e?itim bunun d?nceleri zerine kuruldu. Ya?am?n?n ilk k?sm?n? fakirlere hizmet vermeye al??arak geiren

Pestalozzi ya?am?n?n sonraki k?sm?nda ise ocu?un do?al geli?imine dayanan bir

?retim yntemi ve teorisi geli?tirmi?ti (Rufer, 1962, 184; Ba?al, 1998, 29; Cubberly,

2004, 78,85).

Pestalozzi ilkelerine ba?l? Froobel (1782-1852) 3-6 ya? ocuklar? iin 1816 y?l?nda Kinder Garten (ocuk Bahesi) ad?n? verdi?i ilk anaokulunu am??t?r. Froobel,

geli?imin bir sre oldu?unu ve btn geli?im kademelerinin s?hhatli olmas?n?n nceki kademenin durumuna ba?l? oldu?unu syler. Bireysel farkl?l?klara inan?r ve ocuk

e?itiminde oyunun en nemli e?itim vas?tas? oldu?unu syler. ocuklara ya? gruplar?na gre farkl? materyaller vermek ve e?itimde mzikten yararlanmak ta Froobelin

temel gr?lerindendir (Hadley, 1959, 23; Ba?al, 1998, 29; Ellwood, 2004, 284).

Okul ncesi e?itime olan katk?lar? gnmze ???k tutan bir di?er e?itimci de

Maria Montessori (1870-1952) idi. Zihnen geri kalm?? ocuklar?n e?itimiyle ilgili al??-

malarda bulunan Montessori, elde etti?i sonular?n normal ocuklar?n geli?imine de

katk?da bulunaca??n? ileri srd. 1898de ilk ocuk Evi ni at?. Mfredat program?-

n?n her bir ocu?un bireysel zelliklerine gre ayarlanmas? gerekti?i zerinde durdu.

Okuma, yazma ve aritmeti?e haz?rlamak amac?yla duyular?n e?itilmesini nerdi.

Montessori Yntemi olarak bilinen e?itim anlay???: ocu?un tan?nmas?, duyular?n

e?itilmesi, deneyimde tekrar?, disipline ynelten zgrlk ortam?, ilgi ekici ve mutlu

bir olay olarak sunulan al??ma, e?itime toplumsal bir olay olarak yakla??m gibi ilkeleri kapsamaktayd? (Ba?al, 1998, 30; Tos, 2001, 14; O?uzkan-Oral, 2003, 26-27).

Okul ncesi e?itimde gerekle?en tm bu geli?melere kar??n politik nedenlerle de anaokullar?n?n 19.yzy?l ilk yar?s?nda yay?lma alan? bulamad??? hatta yasakland??? grlmektedir (Ayta, 1998, 27; Ellwood, 2004, 284). Yay?lma ve geni?leme

19.yzy?l ikinci yar?s? ve 20.yzy?l ba?lar?nda olacakt?r.

III. Osmanl? Devleti E?itim Kurumlar? ve Okul ncesi E?itim

Osmanl? Devleti e?itim-?retim kurumlar?n?n ba?l?calar?n?; S?byan mektepleri(mahalle mektepleri), medreseler, Enderun Saray Okulu, ?ehzadegan Mektepleri

gibi kurumlar olu?turmaktad?r.

Osmanl? Devletinin kurulu?undan beri a?a?? yukar? her ky ve mahallede en

az bir tane olan ve ilk?retimin birinci basama??n? olu?turan s?byan mekteplerinde

sabi denilen 5-6 ya??ndaki k?z ve erkek ocuklar? Kuran, namaz k?l?nmas?, namazda

okunacak ayetler ve dualar ve biraz da yaz? yazmay? ?renirlerdi (Aksoy, 1968, 13;

Koer, 82, 86). K?saca e?itim-?retimin esas?, dinin ve ahlak?n ?retilmesinden ibaretti (Ergin, 1977, 6; Kodaman, 1999, IX; Ba?gz, 1999, 3-10).

?ehzadegan Mektebi program? da aynen s?byan mekteplerininki gibiydi

(Aksoy, 1968, 39; Ergin, 1977, 6). Okula ba?lama ya?? ise ?slami gelenekteki gibi 4 ya?

4 ay 4 gnd. Esterbdl? Aziz B. Erde?irin Sivas Sultan? Kad? Burhaneddin nam?na

yazd??? Bezm- Rezmde Kad? Burhaneddinin 1348de 4 ya? 4 ay 4 gnlkken okula

ba?lad??? yaz?lmaktad?r (Aksoy, 1968, 20). Ahmet Refik de ?ehzade Cemin fikri teru ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 161biyesine henz 4 ya??n? geti?inde ba?land???n? yazar (Ero?lu, 2004, 83). ?slami gelenekte bu ya? ls u?urlu say?lm??t?r.

E?itime bu kadar erken ya?larda ba?lanmas?na ra?men grld? gibi bu ya?

ocuklar?na verilen e?itim bugnk okul ncesi e?itim anlay???ndan uzakt?r. Osmanl?

Devletinde bugnk manada erken dnem ocukluk e?itimine ili?kin d?nceler

Avrupaya paralel olarak Tanzimatla birlikte ortaya ?kacakt?r. Gayrimslim az?nl?k

topluluklar ve yabanc? okullar bu d?nceyi hemen benimseyip harekete geerken (

Ermenilerde 1874 tarihi itibariyle 469 adet anaokulu) (T.C. Milli E?itim Bakanl???

Talim Terbiye Kurul Ba?kanl??? Ondrdnc Milli E?itim ?uras?, 1993, 234; Ba?al,

1998, 32; Tekeli-?lkin, 1999, 107). Osmanl? Devletinde zel giri?imlerin II. Me?rutiyet

ncesi dnemde te?ebbse geti?i yine kurumsal al??malar?n bu dnemde ba?lad???

grlmektedir.

IV. Osmanl? Devletinde Anaokullar?n?n Kurulu? ve Geli?mesi

Osmanl? Devletinde anaokullar?n?n kurulu? ve geli?imini zel anaokullar?n?n

kurulu?-geli?imi ve resmi anaokullar?n?n kurulu? - geli?imi olmak zere iki alt ba?-

l?kta analiz edebiliriz.

A. zel Ana Okullar?

1913 senesine gelinceye kadar Trk olmayan unsurlarla yabanc?lar?n ana mektebi ad?nda kurumlar? bulunmaktayd?.

Okul ncesi kurumlar?n Trk unsurca Osmanl? Devletinin e?itli illerinde

a?lmaya ba?lamas? ve yay?lmas? ise II. Me?rutiyetin hemen ncesindeki dnemlere

rastlar. 23 Temmuz 1908den nce baz? illerde, bu tarihten sonra da ?stanbulda zel

ana mekteplerinin a?ld??? bilinmektedir. Ancak resmi ana mektebinin a?l??? Balkan

Sava??ndan sonrad?r (M.Sat?, 1918, 663; Ergin, 1977, 1330).

Nitekim dnemin e?itimci ve d?nrlerinin bu konuda faaliyetleri grlmektedir. Edhem Nejat, Memlekette anaokullar?na a??rl?k verilmeli, buralara ?retmen

yeti?tirmek iin de Anaokullar? Dr-l-Muallimat? a?lmal?d?r. Bu okula r?diye mezunlar?

al?nmal? iki- (1-1.5 y?l) dnemlik bir srede mutlaka bir Avrupa lkesinin yard?m? ile

mkemmel bir e?itim vermelidir demekteydi (Kurnaz, 1996, 93).

E?itimci Kaz?m Nami Duru da 1909da Avusturya-Macaristana giderek ocuk

bahesi ?retmeni (okul ncesi e?itim) yeti?tiren okullar? gezmi?, dn?te Selanikte

bir ana mektebi s?n?f? am??t?r. ?retmen bulmadaki zorluk nedeniyle, Allians

?sraelitten yeti?mi? iki bayan? ?retmen olarak alm??, Froobel usulnn ilk bilgilerini de onlara kendisi vermi?tir. Ancak, Balkan Sava?lar? bu al??malar? yar?m b?rakt?rm??t?r. Daha sonra ?zmitte nce bir Ermeni bayan, sonra bir Trk bayanla Ana

Mektebi am??t?r. Kendisi ayr?ca Frans?zcadan ocuk Bahesi Rehberi (okul ncesi

e?itim rehberi) adl? bir de kitap evirmi?tir (Akyz, 1993, 231).

II. Me?rutiyet dnemi e?itimine damgas?n? vuran Sat? Bey de Darlmuallimin

mdrl?nden istifa ettikten sonra 1914 Temmuzunda yapt??? 4 ayl?k Avrupa gezisinde ocuk sanatoryumlar?, a?k hava okullar?, tatil kolonileri ve bilhassa Montessori

usln uygulayan okullar? ziyaret etmi?, bu gezi, ertesi y?l kuraca?? yeni mektebin

esaslar?nda ve ?ekillenmesinde ok etkili olmu?tu. 1915de Bayezitta Yeni Mektep

adl? bir zel anaokulu ve ilkokul am??, hatta bir de anaokulu ?retmenleri yeti?tiren

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

162 Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011Darlmrebbiyet am??t?. Yeni Mektebe ?stanbulun zengin ailelerinin ocuklar?

devam etmi?tir. Bylelikle de a?lan anaokulu sadece sosyo ekonomik ynden st

dzey geliri olan ailelerin ocuklar?na hizmet etmi?tir (Ergn, 1987, 6).

Maarifi bir f?rka olma iddias?yla ortaya ?kan ?ttihat ve Terakki Cemiyetinin

de bu konuda nclk abalar?yla at??? okullarda ana s?n?flar?na yer verdi?i grlmektedir. 1911 tarihli Osmanl? ?ttihat Mektepleri ocuk Bahesi ve ?btidai Program?

Kindergarden-ocuk Bahesi Program? (okul ncesi e?itim program?) ?u ?ekildedir:

Birinci Sene:

ocuklara kitapla hibir ders okutturulmaz. ocuklar? oynatmak, e?lendirmek suretiyle, uygulamal? olarak s?hhat ve bedeni geli?imlerine, ahlaklar?na, fikirlerinin ayd?nlat?lmas?na hizmet edilir.

Oyun: Hava msait ise bahede, hava msait olmad??? vakitler s?n?fta piyanoyla veya szl ?ark?larla ve hareket ederek el ele hafif ve nazik danslarla oynar, hep

bir a??zdan ?ark? sylerler.

Bu senede ocuklar?n cismen geli?ip bymelerine ve istifadelerine hizmet

etmek birinci derecede nemli oldu?u iin her ders aras?nda ocuklar yar?m saat bu

danslar ve na?melerle oynat?l?r. Ve muallimenin nezareti alt?nda zarars?z ve bu mekteplere mahsus oyuncaklar verilerek e?lendirilir.

?ark? Syleme: Piyanoyla, yahut muallimenin nezaretinde tatbik-i ahenge al??-

t?r?larak masumane ?iirler ve ?ark?lar talim ettirilir ve na?melerle sylettirilir.

Bah?vanl?k: Hava msait oldu?u zamanlar, ocuklar hergn bir saat kadar

bahede me?gul edilerek kendilerine bitkiler alemi hakk?nda birinci basit bilgiler verilir. ieklerin nas?l ya?ad??? ve byd? anlat?l?r. Trke isimleri ?retilir.

Bah?vanl?kta kullan?lan aletlerin isimleri talim ettirilir ve kullan?m ?ekilleri gsterilir.

Jimnastik: ?sve usul muntazam, beden hareketleri icra ettirilmesi suretiyle

talim olunur.

El i?leri: Froobel usul haz?rlad?klar? mukavvalar zerine ve renklerine dikkat

ederek kurdelalar? d?mlemek, ka??tlar? muntazam surette k?rmak, katlamak, y?rtmak. Muntazam ?ekillerde tahta paralar?ndan resimlerine uygun olarak ?ekiller

meydana getirmek gibi uygulamalar.

Bunlar s?n?fta tedris olunur.

?yi havalarda bahelerde kumlarda e?itli ?ekiller te?kil ettirilir.

Resime mahsus defterler zerine hatlardan ba?lanarak basit resimler yapt?r?l?r.

Ahlak: Ahlki faziletlerin birinci esaslar? m?fik bir anne nasihatleri suretinde, kk hikayeler de hisseler, ibretler ?kar?larak gzel misaller gsterilerek uygulamal? bir surette ?retilir. ocuklara iyili?in ruh zerindeki gzel tesirleri yceltilir.

Babalar?na, annelerine, karde?lerine, akrabalar?na, ?retmenlerine, arkada?lar?na velhas?l btn insan alemine kar?? olan vazifeleri derece derece tayin ve talim olunur.

Btn ?retim esnas?nda her f?rsattan istifade ile ocuklara gzel ahlak dersi vermeye itina edilir.

u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 163?lmi e?ya: Maddelerin isimleri, mahiyetleri, hangileri tercih olundu?u, vcut

azalar?n?n, giysilerin, ev e?yalar?n?n, binalar?n taksimat ve teferruat?, pek bilinen hayvan ve bitki cisimleri yahut resimleri gsterilerek isimleri talim ettirilir.

Bu dersin hakk?yla ?retilmesi iin dershanede btn bu ?eylerin kk oyuncak gibi modellerinin koleksiyonlar? bulunur. Her model ocu?a gsterilerek gzelce

anla?t?r?l?r.

?lmi Hesap: Evvela birden ona kadar, bir de ondan yze kadar, e?ya gsterilmek suretiyle sayma ?retilir.

Trke: Kk ?iirler belletilerek kelimenin manas? kavrat?l?r ve hakk?yla

telaffuz ve ahenkli okuma talimi yapt?r?l?r.

K?rat: Mevcut harfler ?retilip yaln?z bir heceli kelimeler olu?turulur.

Frans?zca: Vcudun, elbiselerin, e?yan?n en mhim olanlar?n?n isimleri ?retilir. Ve birden ona kadar say? talimi yapt?r?l?r.

Birinci s?n?fta btn dersler yaln?z Trke olarak ?retilir. ocuklar?n dima??-

n? i?gal eden dersler yar?m saatten fazla uzat?lmaz. Bu gibi derslerin aras?nda uzun

teneffslerde dans ve ?ark?, el i?leri gibi ocuklar? e?lendiren derslerle aralar verilir.

?kinci senede:

?ark? Syleme: Birinci senede oldu?u gibi fakat baz? Frans?zca ?ark?lar da

?retilmeye ba?lamak suretiyle devam olunur.

Bah?vanl?k: ocuklara Trkelerini ?renmi? olduklar? alet, bitki, iek isimlerinin Frans?zcalar? ?retilerek bah?vanl?k uygulamas? basit ?ekilde yapt?r?l?r.

Jimnastik: Birinci s?n?fla beraber devam olunur.

El ??leri: Birinci senede ?rendikleri ?eylerin daha muntazamlar? yapt?r?l?r.

Resim: Kur?un kalemle ka??t zerine hatlardan olu?an resimler yapt?r?l?r.

Ahlak: Birinci s?n?fta ba?lanm?? usule daha geni? surette devam olunur.

?lmi E?ya: Birinci s?n?fta Trke isimlerini ?rendikleri e?ya numunelerinin

Frans?zcalar? ?retilir.

Hesap: Yze kadar olan rakamlarla toplama ve okuma ?retilir. Ve ellerine

verilecek kk ?eyler sayd?r?larak toplama i?lemine al??t?r?l?r.

Trke: ?iir okumaya, mana ve ahenkli telaffuz ?retilmesine devam olunur.

K?rat: Harfler ile iki heceli kk kelimeler olu?turulup okutturulur. Ve

ocuklara hece te?kil ettirilir.

Frans?zca: Bildikleri kelimelerden kk cmleler te?kiline al??t?r?l?r.

?kinci senede oyunlar da o?unlukla Frans?zca telaffuz ettirilir (Osmanl?

?ttihat Mektepleri ocuk Bahesi ?btidai Program?, 1911, 10-12).

zel (Geceli ve Gndzl-Erkek ve K?za Mahsus) ?ems Mektebi 1916 y?l?

program?ndan, nizamnamesinden anla??ld???na gre de Ana k?sm? 5 ya??ndan 7 ya??-

na kadar erkek ve k?z ocuklar?na mahsustu. Ana s?n?f? ve birinci seneler iin ?renim

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

164 Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011creti senevi 5 lira idi. Ve cret ya pe?in veya 3 taksit halinde al?n?rd? (?ems

Mektebi Program Nizamnamesi, 1334/1918, 1-3).

B. Resmi Ana Okullar?

Son dnem Osmanl? ayd?nlar?, e?itime ili?kin de?erler ve uygulamalar? toplumun ve devletin iinde bulundu?u felaketlerin temel nedenlerinden biri olarak

yorumlamakta, kurtulu?un ve geli?menin yeni bir e?itim sistemiyle sa?lanabilece?ine inanmaktayd?. Nitekim Osmanl? Devletinde 20. yzy?l?n ba?lar?nda ana mekteplerinin ortaya ?kmas? da bu geli?menin do?al bir sonucu say?labilir (Akyz, 1996, 11).

II. Me?rutiyetin temel slogan? Devletin y?k?l???n? ancak e?itim kurtar?r

olmu?tu. ?ttihat Terakki F?rkas?n?n siyasi program?n?n 42. maddesi, bizde ilk kez e?itimi hedef gstermekteydi (Kansu, 1932, 111; Sakao?lu, 1993, 126). Balkan sava?lar?nda Bulgarlar?n atalcaya kadar gelmeleri (1912) Osmanl? halk? ve ayd?nlar?n? d?-

man?n ba?ar?s? ve kendi yenilgilerinin nedenlerini ara?t?rmaya da itmi?tir. Bismark?n

y?llar nce 1866 ve 1870 zaferlerini Alman ilkokul ?retmenlerine mal eden sz birden ortaya ?kar?lm??t?r. Art?k aranan en nemli neden bulunmu?tu. Bulgarlar ve

teki Balkan uluslar? da ba?ar?lar?n? askeri etmenlerden ok ?retmenlerine ve e?itim

sistemlerinin stnl?ne borlu idiler; Osmanl?lar?n yenilgisi de ?retmenlerinden

ve e?itim sistemlerinden ileri gelmi?ti (Akyz, 1993, 253).

Nitekim Nail Beyden sonra nezaret makam?na gelen Emrullah Efendinin

naz?rl??? s?ras?nda yapt??? esasl? i?lerden biri de Tedrisat-? ?btidaiyye

Kanunu(?lk?retim Kanunu)nun ?kar?lmas?d?r (Ergin, 1977, 1277; T. C. Milli E?itim

Bakanl??? Talim Terbiye Kurul Ba?kanl??? Ondrdnc Milli e?itim ?uras?, 1993, 234)).

Tedrisat-? ?btidaiyye Kanunundan beklenen as?l netice milleti olu?turan fertlerin karanl?k yolunu hayatta biraz me?ale ile ayd?nlatmak ve bast??? yeri bilerek hem

kendilerine hem vatana faydal? uzuvlar olacak surette yeti?tirilmelerini sa?lamaktan

ibarettir (Ergin, 1977, 1303).

101 madde 10 fas?ldan olu?an kanunun ana mektebiyle ilgili maddeleri ?unlard?r:

Madde 3: Tedrisat- ? ?btidaiyyeye mahsus olan messeseler atideki mekteplerdir:

Ana Mektepleri ve S?byan s?n?flar?.

Madde 4: Ana mektepleri ve s?byan s?n?flar? ocuklar?n ya?lar?na uygun olarak faideli oyunlar ve tenzihler, el i?leri ve ilahiler, vatani manzumeler, durus-u

e?yayla ilgili konu?ma ve sohbetler ile ruh ve bedeni geli?imlerine hizmet eden messeselerdir. Ana mektepleri 4 ya??ndan 7 ya??na kadar olan ocuklara mahsus olarak

tesis edilir. Bunlar?n te?kilat ve dzenlenmesiyle ilgili nizamname ve talimatlar

Meclis-i Kebir-i Maarifde tezekkr edilerek ?kar?lacakt?r.

Madde 5: Ana mektebi bulunmayan yerlerde 5-6 ya??ndaki ocuklar iin

Mekatib-i ?btidaiyye dahilinde ayr?ca s?byan s?n?flar? a?labilir.

Madde 33: 5-6 ya??ndaki ocuklar?n adedi 20yi geen yerlerde bir s?byan s?n?-

f? olu?turulur.

Madde 43: Darlmuallimin mezunlar? kifayet etmeyen yerlerde Vilayet-i

Tedrisat-? ?btidaiyye Meclisleri bo? muallimlikler veya muallim muavinlikleri iin her

u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 165sene tatil gnlerinde bir ehliyetname imtihan? olu?turur ve talipleri talimat?na uygun

olarak imtihan ederek muvaf?k olanlara geici ehliyetname verir.

Madde 44: Bu ehliyetnameler 3 sene iin geerli olup, nc sene sonunda

Darlmuallimin derslerinden imtihan vererek ?ehadetname almak ?artt?r. Bu imtihana dahil olmayanlar?n geici ehliyetleri geri al?n?r. ?lk?retim mfetti?lerinin raporu

do?rultusunda da vilayet maarif mdr ehliyetnameyi geri alabilir.

Madde 91: Ana mekteplerini, mfetti?ler, maarif mdrleri, Tedrisat-?

?btidaiyye Mfetti?leri, kaza kaymakamlar?, nahiye mdrleri, tefti? edebilir.(6 Ekim

1913/5 Zilkade 1331, Maarif Naz?r? Ahmet ?kr, Sadrazam Mehmet Sait) (Maarif-i

Umumiye Nezareti Tedrisat-? ?btidaiyye Kanun-u Muvakkati, 1914/1329, 3-23)

15 Mart 1915/2 Mart 1331de ?kar?lan bir nizamname ile de bu messeselerin

maksat ve gayeleri tayin ve tespit olunmu?tur.

Bu nizamnameden anla??ld???na gre:

Ana mektepleri iptidai s?n?flar? bulunan bir k?z mektebine ek olarak a?ld???

gibi ayr?ca da a?labilir.

Ana mektebi a?labilmesi iin:

?lk ba?ta: Binan?n mektebe elveri?li ve s?hhat kaidelerine uygun olmas?,

?kinci olarak: ocuklar?n say?s?yla mtenasip geni?likte bahesi bulunmas?,

nc olarak: Her trl terbiye levaz?m?n?n haz?rlanmas? ?artt?r.

Ana mektepleri cretli veya cretsiz olarak a?labilir.

cretli resmi anaokullar?na paras?z ocuk al?nmaz.

Ana mekteplerine 4-5-6 ya??ndaki ocuklar al?n?r. Erkek ve k?z ocuklar? birlikte bulundurulabilir.

ocuklar anaokullar?na al?n?rken doktor taraf?ndan muayene edilecek, bula??-

c? hastal?klar? olmad??? ve a??l? olduklar? tespit edilecektir.

Ana mekteplerinde ocuklar ya?lar?na gre s?n?flara ayr?l?rlar. Her s?n?fa en

ok 30 ocuk al?n?r.

Ana mekteplerinde sa?l??a uygun ve ahlaki oyunlar, okul iinde yry?ler

ve dzenli beden e?itimi, dini ve milli yk okumalar ve konu?malar, resimlerin

incelenmesi ve el i?leri yapt?r?l?r.

Ana mektepleri en az haftada bir kez sa?l?k incelenmesine tabi tutulacak ve

ocuklar tek tek muayene edilecektir. Gerek grlrse bu denetimler hakk?nda

ocuklar?n velilerine bilgi verilecektir.

Ana mekteplerinde s?n?f say?s? kadar bayan ?retmen ve yard?mc? bayan

?retmen bulunur. Ynetim grevi birincilere verilir.

Bir ana mektebinde muallim olmak iin de:

1. K?z Muallim Mektebi Ana ?ubesinden ?km?? olmak,

2. Yahut bir ana mektebini iyi idare etmi? oldu?una dair vesikalar? bulunmak,

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

166 Mill E?itim u Say 192 u Gz/20113. Veyahut ana muallimli?ini yapabilecek iktidarda oldu?unu imtihanla ispat

etmek,

4. Trkeyi iyi konu?abilmek ve a?ka yazabilmek laz?md?r.

Ana mektebi ?retmenleri Osmanl? uyru?una sahip olacaklar ve hibir bula-

??c? hastal?klar? bulunmad??? doktor raporu ile belirlenecektir.

Ana mektebi ?retmenlerinin terfi ve meslekte ilerlemeleri ilk?retim kanunundaki hkmlere tabidir

Tedrisat-? ?btidaiyye Kanunu Muvakkati gere?ince a?lacak s?byan s?n?flar? da

bu nizamname hkmlerine tabidir.

Bu nizamname yay?nland??? tarihte yrrl?e girer (Ba?bakanl?k Osmanl?

Ar?ivi Meclis-i Kebir-i Maarif Tasnifi: Dosya 210, Gmlek 63. Ana Mektebine Ait

Nizamname).

Bu geli?meler do?rultusunda gerek ?stanbulda gerek byk ?ehirlerde bir

hayli ana mektebi veya ocuk bahesi a?lm??t?r (Unat, 1964, 154). ?kr Beyin naz?rl???nda(1913-1917) resmi anaokullar?n?n say?s? bir hayli artm??t?r.1913te ?stanbul

marif mdrnn, ilin ihtiya duydu?u okullarla ilgili olarak haz?rlad??? bir raporda da, resmi e?itim makamlar?n?n anaokullar?na bak??? ve ilk a?lan resmi anaokullar? hakk?nda nemli bilgiler vard?r. Buna gre: 1914 y?l? e?itim bakanl??? btesi

dzenlenirken Avrupada pek ok faydas? grlen, ocuklar?n maddi ve manevi

durumlar?n? uygulama iinde geli?tirip onlar? okula haz?rlayan ve ocuk bahesi

denilen okullar?n a?lmas?na giri?ilmi?tir. Bu senelik, bu e?it okullardan drdnn

Fatih, ?ehremini, Sultanahmet, Eypte olarak ?stanbul taraf?nda, ikisinin Ni?anta??

ile Kas?mpa?ada olmak zere Beyo?lu taraf?nda, ikisinin skdar taraf?nda, ikisinin

de Kad?kyde toplam 10 adet okulun a?lmas? iin bteye gerekli denek konmu?-

tur. Bunlar, evlerinde ev i?leriyle u?ra??p ocuklar?na yeteri kadar bakamayan aileler

ile ocuklara daha kk ya?ta uygulamal? biimde ilk bilgileri veremeyen ve e?itim

niteli?inden mahrum bulunan ailelerin ocuklar?n? e?itip haz?rlad?klar? ve ocuklar

buralarda pek kk ya?larda iken dzen ve sosyal hayata al??t?klar? iin ok gerekli

ve yararl? okullard?r. Bu e?it okullar ocuk e?itimi bilimini bilen ve anne ?efkatine

sahip bayan ?retmenler elinde bulundu?u ve ocuklar srekli geni? bahelerde bir

tak?m hner ve becerileri e?lenceli ve a?k haval? yerlerde el i?leri ile kazanmakla

me?gul edildikleri iin, ocuklar hi s?k?lmadan birok yararl? bilgi edinip ilk?retime

haz?rlanmaktad?rlar (Akyz, 1996, 11).

1914 tarihinde de Marif Nezreti taraf?ndan anaokullar? ?retmenleri ve

yneticileri iin anaokullar?n?n ilk programlar?n? ve bu programlarda yer alan derslerin a?klamalar?n? ve uygulamaya konmas?na ili?kin resmi gr? ve istekleri kapsayan ayr?nt?l? bir belge yay?nlanm??t?r.

Bu belgenin anaokullar?na ili?kin a?da? e?itim gr?leri a?s?ndan dzenlendi?i grlmektedir. Belge anaokullar?n?n derslerini ve uygulamalar?n? ilk kez son

derece ayr?nt?l? olarak belirlemi?tir (Akyz, 2004, 17).

1916 sonlar?na kadar ?stanbulda resmi anaokullar?n?n say?s?n?n 30a ula?t???

grlmektedir. Be?ikta? ?ttihat ve Terakki Mektebi Anaokulu ( ?retim ara ve gere-

leri Avrupadan getirilmi?tir), Kad?ky Osmanl? ?ttihat Mektebinin bir y?ll?k ocuk

u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 167bahesi, Erenky Valide Mektebi, Hasan Tahsin ve Mustafa Celalin at??? Osmanl?

ocuk Bahesi bunlar?n ba?l?calar?d?r. ?zmirde de Hadika-i Maarif Mektebinin bir

y?ll?k anaokulu k?sm?, ?ark Mektebinin iki y?ll?k anaokulu k?sm?, Menba-? Fyuzat

Mektebinin iki y?ll?k anaokulu k?sm? bulunmaktayd? (Akyz, 1996, 14).

1915(1333) senesi maarif btesi mzakere olunurken, Naz?r ?kr Bey:

Memlekette maarif cihetile noksan olan ?eyler d?nlerek tetkik edildi. O noksanlar zerine yrnerek te?kilat itibarile hemen cmlesi ikmal edildi. Te?kilat, Tedrisat-? ?btidaiyye,

Taliye ve Aliye olmak zere 3 k?sma ayr?labilir. Tedrisat-? ?btidaiyye 4 ya??ndaki ocuklardan

ba?layarak 12 ya??n? bitiren ocuklara kadar devam eden bir mddeti tahsil olmakta. Bu 4

ya??ndaki ocuklar 7 ya??na gelinceye kadar mektep terbiyesi almak, mektep inzibat?na al??-

mak, fikirlerini tahsil ile al??t?rmak zere terbiye edilen mekteplerde toplan?yor ki, bu mekteplere biz Ana Mektebi diyoruz. Bunlar memleketimizde hi tesis edilmemi?ken 4 seneden beri

vcuda getirilmeye ba?land?. Ve binlerce ocuk bu mekteplerde gerek ?stanbulda gerek ta?rada, sokak terbiyesinden, aile iinde bulundu?u zaman gerek s?hhi gerek sair suretle maruz

kalaca?? mahzurlardan kurtar?larak mekteplere al?nd?. Ana mektepleri iin talimatnameler

yap?ld?. Ve ana muallimesi yeti?tirmek zere Darlmuallimatta bir ?ube k?ad edildi. Bu ?ube

bugne kadar 100e yak?n muallime yeti?tirdi. nmzdeki sene de bu k?s?mdan 150 muallime yeti?ecektir. Demekteydi (Ergin, 1977, 1366). Bu durum bize okul ncesi e?itimin

az-ok sistemli hale getirildi?ini gstermektedir.

V.Anaokullar?na ?retmen Yeti?tirme abalar?

Anaokullar?n? a?l?p-yayg?nla?mas?nda kar??la??lan en byk problem yeti?-

mi? anaokulu ?retmeninin olmay???yd?. Alt yap? olu?turulmadan haz?rl?ks?z olarak

okullar a?lmaya ba?lanm??t?. Ana mekteplerine muallime haz?rlanmam?? oldu?undan Ermeni, Yahudi muallimeler konuldu. Fazla olarak okullar?n her i?i onlara teslim

edildi. ?ark?lar? ve manzumeleri bile onlar yap?yorlard?. Sonra ?retmenler yeti?tirilmeye ba?land?. Bunlar iki kaynaktan yeti?ip geliyorlard?: Allians ?sraelitin yani

Yahudilerin Ana Mektebi, ?stanbul Dr-l-Muallimt?ndaki Ana Muallime S?n?f?.

Birinciler Musevi, ikinciler ise bir Ermeni muallimeden rnek al?yorlard?. Her iki

k?s?mda Avrupada oktan beri terkedilmi? bir usul ne?rediyorlard? (Sat?, 1918, 654;

Ergin, 1977, 1338-1339).

Kaz?m Nami de anaokulu ama abas?na girdi?inde bu az?nl?k unsurlara ba?-

vurmak zorunda kalm??t?. Kaz?m Nami Ermenilerin tamamen uygulama iinde

yeti?mi? olduklar?n?, teorik temelden ve bilimsel kuramlardan haberdar olmad?klar?-

n? ve kk ocuklar?m?z? e?itmede ba?ar?l? olamad?klar?n? ve zellikle de bozuk

Trkeleriyle onlar?n dillerini bozduklar?n? gzlemlemi?tir (Akyz, 1996, 14).

Say?lar? her geen gn artan anaokullar?na ?retmen yeti?tirme gereksinimi

ortaya ?k?nca devletin bir tak?m al??malar ba?latt??? da grlmektedir. Nihayet

1914-1915 te yay?nlanan Darlmuallimat program? ile ?stanbul Darlmuallimt?na

ba?l? bir Ana Mullime Mektebi a?lmas? sa?lanm?? ve bylece Trkiyede anaokulu

?retmeni yeti?tirme yolunda ilk somut ad?m at?lm?? oldu. Bu program ile ?stanbul

Dar-l-muallimat?, 1. K?sm? ?btidi, 2. Darlmuallimat-? ?btidiye, 3. Ana Muallime

Mektebi ve 4. Ana Mektebinden ibaret olarak drt birime ayr?l?yordu. Ana Muallime

Mektebinin ?retim sresi bir y?ld?. Ana mektebi ise onun uygulama okuluydu

(ztrk, 2005, 59).

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

168 Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011Mektebin dersleri de ?yleydi: ?lm-i Rh-u Etfl (ocuk Psikolojisi), Terbiye,

Froobel Tedrisat? ve El ??lerinin Nazari K?sm?, ?ml, K?rat, Ulm-i Tabiye(Do?a

Bilimleri), H?fz?s?hha, Hesap, Geometriye Giri?, G?na (Mzik) ve Piyano, Osmanl?

Tarihi, Osmanl? Co?rafyas?, Beden E?itimi ve Ders Uygulamalar? (Akyz, 1996, 16).

Okulun e?itim kadrosunda, Vantura Han?m, Makruhi, Atamyan, Nevart

Arakelyan Han?m gibi gayrimslimler de yer almaktayd?. Bu durum gayrimslim

etkisinin devam etti?ini gstermektedir.

5 Temmuz 1915 tarihli Darulmuallimin ve Darlmuallimat Nizamnamesinde

Ana Muallime Mektebine ?renci olarak girme ?artlar? belirtilmektedir. Bu kuruma

Darlmuallimat-? ?btidaiyyenin(K?z ?retmen Okulunun) ikinci y?l?n? bitirenler

s?navs?z kabul edilecekleri gibi bu dzeyde bilgi sahibi olduklar?n? s?navla ortaya

koyanlar da kabul edilirler. Bu k?z ?rencilerin ya?lar? 17den a?a?? ve 24ten yukar?

olamaz.

I. Dnya Sava??n?n s?k?nt?lar? ve 1918de sava?tan yenilgi ile ?k?lmas?, devletin her yerinde ortaya ?kan sosyal ve siyasal sorunlar ve ?ktisadi k?, ?retmen

okullar? zerinde de etkili olmu? ve yava? yava? 1918-1919 ?retim y?l?ndan itibaren

?retim kadrosu daralt?lmaya ba?lanm??t?r. Bu zaman ierisinde, lkenin iinde

bulundu?u ?artlar yznden yeteri kadar anaokulunun a?lamamas? ve ana ?retmen okulundan ?kan ?retmenlerin i? bulamamalar? yznden, 1919da Ana

Muallime Mektebinin kapat?lmas?na karar verilmi?tir. Bylece be? y?ll?k al??ma

sonunda 370 Ana Muallimine diploma verilmi?tir (T.C. Milli E?itim Bakanl??? Talim

Terbiye Ba?kanl??? Ondrdnc Milli E?itim ?uras?, 1993, 235; Akyz, 1996, 15).

VI. Okul ncesi E?itim ve Osmanl? Devletindeki Uygulamalar?yla ?lgili

Bir De?erlendirme

1919 y?l?nda zellikle de Ana Muallime Mektebinin kapat?lmas?yla birlikte

Osmanl? Devletindeki okul ncesi e?itim uygulamalar? nihayete ermi?tir.

Trkiyedeki en eski ve ciddi e?itim dergilerinden birisi olan ve ?stanbul

Darlmuallimini( ?stanbul ?retmen Okulu) ?retmenleri taraf?ndan ?kar?lan

Tedrisat Mecmuas?nda, Mdr Muavini-Terbiye ve Ruhiyat Muallimi(Terbiye ve

Psikoloji ?retmeni) ?brahim Alaaddin imzas?yla Kanuni Evvel-Kanuni Sani 1919-

1920 tarihinde ?kan Ana Mektepleri-ocuk Baheleri ba?l?kl? makale okul ncesi

e?itim ve Osmanl? Devletindeki uygulamalar? hakk?nda de?erlendirmelerde bulunmaktad?r.

Ana Mektepleri-ocuk Baheleri

Bizde ana mekteplerini, ocuk bahelerini kklere mmkn mertebe abuk tahsil

vermek iin icat edilmi? messeseler halinde telakki edenler var. Nitekim ?zmirde bundan 3-

5 sene kadar evvel epeyce miktarda ana mektebi yapmak istemi?ler ve bunlar?n idaresini

?lkokul ?retmenliklerinden ihtiyarl?klar?na veya iktidars?zl?klar?na binaen ?kar?lm?? olan

?retmen eskilerine vermi?ler. Muhakkak d?nm?ler ki bu messeseler daha kk ocuklar? ierece?i iin onlar?n idaresine ait sorumlulu?un daha az olmas?nda mahzur yoktur.

Nihayet medeni memleketlerde gen, cevval ocuklara kar?? tesir eden ve sevgi dolu ?retmenlerle idare olunan bir aile yuvas? halindeki ana mekteplerine bedel eski mahalle mekteplerinden beter bir sr Baba Mektebi ortaya ?km??. Bilahere bu mnasebetsizlik hissedilerek

hepsi birden ortadan kald?r?lm??. Sevgili arkada??m?z ve mdrmz zavall? Servet Bey merhum bu mektepleri ne kadar teessrle anlat?rd?.

u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 169Ayn? mesele ?stanbulda da bundan daha ok mkemmel bir ?ekilde cereyan etmemi?-

tir. Geen seneye kadar mevcut olan resmi ana mekteplerini o?unlukla meselenin ehemmiyetinden habersiz han?mlara veya Trkeyi gayet fena syleyen Ermeni Madamlar?na vermek

zorunda kalm??lard?r. Bu i? iin haz?rlanm?? ?retmenlerimiz maalesef henz yoktur. Ve onlar?n yeti?mesi beklenmeden resmi ana mektepleri la?vedildi. Bu geriye dn? fevkalade zc-

dr. Fakat en iyi esaslar?n ehil olmayan ellerde ne kadar zavall? neticeler verdi?i d?nlrse

yine merci ad olunmak zaruriyedir.

?stanbulda ilk mkemmel ana mektebi ?phesiz Sat? Beyin ba?lang?ta Bayez?tta ve

birka sene sonra Ni?anta??nda tesis etti?i Yuvad?r. Yuva maksad? tamamen kavram??

olan Sat? Beyin idaresi alt?nda bulundu?u ve pek zengin vas?talara sahip oldu?u iin Avrupa

?ehirlerinde bile pek nadir tesadf olunur mkemmel bir numune idi. Ancak meslekine tamamen vak?f ve a??k ?retmenler orada bile bulunamad??? iin Sat? Beyin nezareti eksildike

yuvan?n da k?ymeti d?yor ve o?unlukla ziyaretiler iin ssl bir me?hur mahiyetinde

kal?yordu. Zaten messeseyi iyice tan?yan insaf erbab? itiraf eder ki Yeni Mekteb in faaliyetlerinde ss ve gsteri? ciheti biraz fazlayd?. Fakat ne olursa olsun bugn ondan da mahrumiyet ?stanbul iin byk bir ziyand?r.

Geen seneye kadar Darlmuallimatta sonradan eklenmi? bir ana muallime k?sm?

vard?. Tahsili bir seneyle s?n?rlanm?? olan bu k?sma belki tamamen okuyup yazamayan,

umumi ve fenni malumat itibariyle ?phesiz pek yayan han?mlar al?n?r ve bunlar bir sene zarf?nda meydana ?kar?l?rd?. Bugn hamdolsun o gayri tabiilik ortadan kalkt?. Fakat ayn? ihtiyac? kar??layacak henz ba?ka bir te?ebbsde bulunulmad?.

Herhalde ?uras? muhakkakd?r ki Darlmuallimatlar ana muallimesi yeti?tirmez.

nk ?lkokul ?retmenli?iyle anaokulu ?retmenli?i aras?nda ok fark vard?r. Bizde

Darlmuallimata sonradan ilave bir ana muallime mektebi tesisi ok mnasip temennidir.

Buraya ilk tahsilini tamamen ve mkemmelen yapm?? han?mlar kabul edilmeli. Mektebin tahsil sresi en az 3 sene olmal?. Programda uygulamal? fenni derslerine, Tecrbi Psikoloji derslerine, el i?lerine, musikye ve tatbikata ok zaman ayr?lmal?. ?lk te?kilat iin Avrupadan

mesela ?svireden bu meslekte uzman bir kad?n getirtilmesi elbette arzulanan bir uygulamad?r (?brahim Alaaddin, 1919-1920: 439-446).

VII. Sonu

Osmanl? Devletinde de bugnk manada erken dnem ocukluk e?itimine

ili?kin d?nceler Avrupaya paralel olarak Tanzimatla birlikte ortaya ?kacakt?r.

Gayri Mslim az?nl?k topluluklar bu d?nceyi hemen benimseyip harekete geerken, Osmanl? Anaokullar? gerek zel gerekse resmi manada II. Me?rutiyetle birlikte

kurulmu?tur. ?lk planda zel anaokullar?n?n kuruldu?u grlmektedir. Dnemin e?itimcileri ve d?nrleri n plndad?r. Devletin y?k?l???n? ancak e?itim kurtar?r felsefesi tetikleyici etkendir. Marifi bir f?rka olma iddias?yla ortaya ?kan ?ttihat ve

Terakki Cemiyeti ilk uygulay?c?d?r.

Resmi anaokullar?n?n a?lmas? ise felaketle neticelenen Balkan Sava?lar?n?

mteakiptir. Bismark?n y?llar nce 1866 ve 1870 zaferlerini Alman ilkokul ?retmenlerine mal eden sz birden ortaya ?kar?lm??t?r. Osmanl?lar?n yenilgisi de ?retmenlerinden ve e?itim sistemlerinden ileri gelmi?ti. Nitekim Emrullah Efendinin naz?rl???nda yap?lan ilk i?lerden biri de Tedrist-? ?btidiyye Kanunu(?lk?retim Kanunu)nun

?kar?lmas?d?r. Kanunda ana mektepleriyle ilgili maddeler de yerini alacakt?. 1915te

?kar?lan bir nizmnmeyle de bu messeselerin amalar? tespit edilmi?ti.

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

170 Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 171

Anaokullar?n?n a?l?p-yayg?nla?mas?nda kar??la??lan en byk problem yeti?-

mi? anaokulu ?retmeninin olmay???yd?. Alt yap? olu?turulmadan haz?rl?ks?z olarak

okullar a?lmaya ba?lanm??t?. Bu durum Gayri Mslimlere ba?vurulmas?na neden

olmu?tu. Anaokullar?n?n ihtiyac? olan ?retmenlerin yeti?tirilmesi iin ?stanbul

Drlmuallimt?(?stanbul ?retmen Okulu) bnyesinde bir Ana Muallime ?ubesi

kurulmu?tur. Ancak bu da Gayrimslim etkisinde kalm??, bir miktar mezun verdikten sonra I. Dnya Sava??n?n sonucu olarak ortaya ?kan sosyal ve siyasi sorunlar ve

iktisadi k?ten etkilenerek kapanm??t?r. Bunun neticesi olarak ta Osmanl? Devleti

okul ncesi uygulamalar? nihayete ermi?tir.

?stanbul Darlmuallimini Terbiye ve Psikoloji ?retmeni ?brahim Alaaddin,

Trkiyedeki en eski ve ciddi e?itim dergilerinden Tedrist Mecmas?nda 1920de

yay?nlanan Ana Mektepleri-ocuk Baheleri ba?l?kl? makalesinde bu safahat?

aktarmakla okul ncesi e?itim ve Osmanl? Devletindeki uygulamalar? hakk?nda

de?erlendirmelerde bulunmaktad?r. Buna gre ana mektepleri zaruridir. Yaln?z ana

mekteplerinin gayelerinin iyice do?ru tespit edilmi? olmas? ve ?retmenlerin istenen

seviyeyi kazanm?? olmas? gereklidir. Bizde ise ana mektepleri, kklere mmkn

mertebe abuk tahsil vermek iin icat edilmi? messeseler olarak grlyor. Ve uygulamalarda bu grlyor. Okullar meselenin ehemmiyetinden habersiz ki?ilere verilmek zorunda kal?n?yor.

Grld? zere Osmanl? Devleti okul ncesi e?itimi uygulamalar? bak?m?ndan Cumhuriyet dnemine pek i a?c? bir miras b?rakmam??t?r. Bununla birlikte okul

ncesi e?itimin fikri bazda geli?me gstermi? olmas? nemli bir sonu olarak kar??-

m?za ?kmaktad?r.Kaynaka

AKSOY, zgnl (1968). Osmanl? Devri ?stanbul S?byan Mektepleri zerine Bir ?nceleme,

?stanbul.

AKYZ, Yahya (1993). Trk E?itim Tarihi(Ba?lang?tan 1993e), ?stanbul.

AKYZ, Yahya (1996). Anaokullar?n?n Trkiyede Kurulu? ve Geli?im Tarihesi, Milli E?itim

Dergisi, Say?.132, Ankara.

AKYZ, Yahya (2004). Anaokullar?n?n Osmanl?da ?lk Programlar? ve Ders Uygulamalar? ?le Yarat?c?

Draman?n ?zleri, Akl?n ve Bilimin Ayd?nl???nda E?itim Dergisi, Say?.51.

AYTA, Kemal (1998). Avrupa E?itim Tarihi, ?stanbul.

BA?AL, Handan Asude (1998). Okul ncesi E?itime Giri?, Bursa.

Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi, Maarif Nezareti Evrak?, Meclis-i Kebir-i Maarif (Dosya 210, Gmlek

63), Ana Mektebine Ait Nizamname

BA?GZ, ?lhan (1999). Trkiyenin E?itim ?kmaz? ve Atatrk, Ankara.

CUBBERLEY, Ellwood P. (2004). E?itim Tarihi, (eviren: Engin NOYAN), Ankara.

ERG?N, Osman (1977). Trk Maarif Tarihi, ?stanbul.

ERGN, Mustafa (1987). Sat? Beyin Hayat? ve Trk E?itimine Hizmetleri, ?nn niversitesi

Sosyal Bilimler Dergisi, Say?.1, Malatya.

ERO?LU, Haldun (2004). Osmanl? Devletinde ?ehzadelik Kurumu, Ankara.

HADLEY, Neith E. (1959). Education in the Kindergarden, New York.

?BRAH?M ALAADD?N (Kanun-i Evvel Kanun-i Sani 1919-1920) Ana Mektepleri ocuk

Baheleri, Tedrisat Mecmuas?, 10.cilt, No. 51.

KANSU, Nafi Atuf (1932). Trk Maarif Tarihi, ?stanbul.

KOER, Hasan Ali. Trkiyede ?retmen Yeti?tirme Problemi, Ankara.

KODAMAN, Bayram (1991). II. Abdlhamit Dnemi E?itim Sistemi, Ankara.

KURNAZ, ?efika; (1996). II. Me?rutiyet Dnemi Trk Kad?n?, ?stanbul.

MAAR?F-? UMUM?YE NEZARET?, Tedrisat-? ?btidaiyye Kanun-u Muvakkati(1329), ?stanbul.

O?UZKAN, ?kran ORAL, Gler (2003). Okul ncesi E?itim, ?stanbul.

Osmanl? ?ttihat Mektepleri, ocuk Bahesi ve ?btidai Program? (1911/1327). ?stanbul.

ZTRK, Cemil (2005). Trkiyede Dnden Bugne ?retmen Yeti?tiren Kurumlar,?stanbul.

RUFER, Alfred (1962). Pestalozzi ve Devrim, ?stanbul.

SAKAO?LU, Necdet (1993). Osmanl? E?itim Tarihi, ?stanbul.

SATI, M. (1334/1918). Me?rutiyetten Sonra Maarif Tarihi, Muallim, Say?.19.

?ems Mektebi, 1334-1918 Program?-Nizamnamesi (1334). ?stanbul.

T.C. M?LL? E??T?M BAKANLI?I TAL?M VE TERB?YE KURULU BA?KANLI?I, Ondrdnc

Milli E?itim ?uras? (1993). ?stanbul.

TEKEL?, ?lhan ?LK?N, Selim (1999). Osmanl? ?mparatorlu?unda E?itim ve Bilgi retim

Sisteminin Olu?umu ve Dn?m, Ankara.

TOS, Fahrettin (2001). ocu?un Geli?iminde Okul ncesi E?itim, ?stanbul.

UNAT, Faik Re?at (1964). Trkiye E?itim Sisteminin Geli?imine Tarihi Bir Bak??, ?stanbul.

Osmanl? Devletinde Okul ncesi E?itim u

172 Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011u ?brahim Caner Trk

Mill E?itim u Say 192 u Gz/2011 173

PRESCHOOL EDUCATION IN OTTOMAN

EMPIRE

?brahim Caner TRK*

Abst ract

In this research, the historical development of preschool education in

Ottoman State is tried to be analyzed. In Classic Ottoman Education-Instruction

Institutes, the thought of preschool education, which didnt mean the same as

we understand today, took place with the Tanzimat in parallel with the western

examples. Non-Muslim minority started to work on that issue immediately but

on the other hand Ottoman Kindergartens are established with the

Constitutional II (1324-1908) in both private and public meaning. The new law

is established, regulations are made and a section for kindergarten teachers is

founded in Istanbul Teacher Training School.

Yet these efforts which were attempted without preparation and substructure werent sufficient enough. At last, social and political problems and

economical collapse which are occured as a result of World War I affected these

institutions and they are abolished in early 1920s.

Furthermore, in this research, the progress is quoted in the direction of

?brahim Alaaddins article, which was published in Tedrisat Magazine, headlined as Kindergartens-Gardens of Children, and there are some assessments

about in both preschool education and its applications in Ottoman State.

Key Words: Education history, Ottoman Empire, preschool education

* Assist. Prof..Dr., Erzincan University

Osmanl? Ad?na Yak???r Anaokulu

?smini Osmanl? ?mparatorlu?unun kurucusu Osman Gazinin e?i ve Osmanl?n?n manevi kurucusu ?eyh Edebal?n?n k?z? Bala Hatundan alan anaokulu trenle a?ld?.

- ?smini Osmanl? ?mparatorlu?unun kurucusu Osman Gazinin e?i ve Osmanl?n?n manevi kurucusu ?eyh Edebal?n?n k?z? Bala Hatundan alan anaokulu trenle a?ld?.

Bala Hatun Anaokulu, merkez Y?ld?r?m ?lesi Seluk Bey Mahallesinde trenle hizmete a?ld?. Trende konu?an Bursa Valisi ?ahabettin Harput, kltrmzde be?ikten mezara kadar e?itim anlay???n?n bulundu?unu, gnmzde ise ocuklar?n e?itimine ana karn?nda ba?lan?lmas? gerekti?inin uzmanlarca belirtildi?ini syledi. ?renim ya??n?n d?rlmesiyle Trkiyede de daha kk ya?lardan itibaren e?itim al?naca??n? belirten Vali Harput, nce iyi insan-iyi vatanda?, daha sonra ise meslek seiminin geldi?ini syleyerek, bunun okul ncesi e?itimlerle sa?land???n? belirtti. ocuklar?m?z?n ?retmenlerine emanet oldu?unun unutulmadan e?itim verilmesini isteyen Vali Harput, hedeflenen e?itim standartlar?na ula?mak iin okul yat?r?mlar?n?n artt?r?lmas? gerekti?ini belirterek, hay?rseverlere de a?r?da bulundu.

?l Milli E?itim Mdr Atilla Glsar da, okul ncesi e?itimde ocuklar?n sosyalle?meyi, payla?may? ?rendiklerini belirtti. Glsar, bu e?itimin gmle?in ilk d?mesi oldu?unu ve ilk d?menin do?ru iliklenmesi gerekti?ini belirterek, tm ?rencilerin hayat boyu uygulanan davran??lar?n ?renildi?i okul e?itimini almalar? gerekti?ini syledi. Bursan?n zel e?itim, mesleki e?itim ve okul ncesi e?itim alanlar?nda Trkiyeye rnek kalitede e?itim verdi?ini, bu anlamda di?er illerin yneticilerinden takdir ald?klar?n? belirten Glsar, a?lan anaokulunda, okula ismi verilen Bl Hatuna yak??acak evlatlar yeti?tirebilmesi temennisinde bulundu.

Vali ?ahabettin Harput ve beraberindeki protokol mensuplar? okulun kurdelesini kestikten sonra s?n?fa ?karak ?rencilerle fotograf ektirdi.